Імкліва надыходзіць чарговы Новы год. Няспынна набліжаецца шчасце — добрае, радаснае, чаканае і жаданае. Але пакуль мы дачакаемся, каб пад бой курантаў загадаць жаданне, ёсць магчымасць зрабіць гэта ўжо цяпер. Ды і не толькі загадаць, але і паваражыць.
На прыканцы лістапада ў суседняй Польшчы адзначаюць Анджэйкі і Катажынкі – святы, на якія дзяўчаты і хлопцы варожаць на нарачоных, а таксама на будучыню. Гэтае свята некалі было надзвычай папулярным і ў каталікоў у Гродзенскім раёне, а цяпер гэтыя традыцыі захаваліся ў г.п.Сапоцкін, трохі ў Адэльску і ваколіцах, дзе б калі не дрэнны эпідэміялагічны стан, які ўнёс свае карэктывы ў мерапрыемствы нашага культурнага жыцця, у гэтых установах культуры адбыліся б незвычайныя імпрэзы з з пераапрананнем і варожбамі.
Святы Катажынкі (з 24 на 25 лістапада) і Анджэйкі (з 29 на 30 лістапада) традыцыйна звязаныя з варажбой. На Катажынкі варажылі хлопцы, на Анджэйкі – дзяўчаты. “Сёння ўсё радзей варожаць на будучага мужа або жонку, а раней у гэту ноч у нас гэта былі вясёлыя забавы, былі танцы, песні, варажылі і мужчыны, і жанчыны, і дзеці, і дарослыя, усе збіраліся на вячоркі. На Катажынкі амаль не варажылі, у нас традыцыя захавалася толькі на Анджэйкі», — успамінае жыхарка аг.Адэльска Кандрусевіч Марыя Зігмундаўна (1939 г.н.).
Як вядома, свята названае ў гонар святога Анджэя, імяніны якога прыпадаюць на 29-30 лістапада.
Па-беларуску гэтае свята называлася б Андрэйкі – ад імя Андрэй, але будзем гаварыць Анджэйкі, згодна з польскім арыгіналам.
Згаданы абрад мае доўгую гісторыю і народнае паходжанне. У даўнія часы дзяўчаты збіраліся вечарам 29 лістапада і пачыналі варажыць. Варажба заканчвалася ў ноч на 30 лістапада. У польскай традыцыі Анджэйкі – гэта таксама апошні дзень, калі можна весяліцца і праводзіць розныя забаўляльныя вечарыны, бо пазней пачынаўся Адвэнт – час падрыхтоўкі да Ражства, спалучаны з постам.
Дык вось, асноўным пытаннем, якое цікавіла дзяўчат, было тое, калі і за каго яны выйдуць замуж. Бо ж вядома, раней замуства для дзяўчыны было самай галоўнай справай у жыцці.
«Дзяўчаты хутка хапалі ў хаце бярэмя паленаў і з ім выбягалі на вуліцу, каб там палічыць. Цотны лік азначаў хуткае вяселле. Паненкі таксама лічылі штыкетнік «тынь, тынец, кавалер, удавец»: калі выходзіў цотны лік (пара), то трэба было рыхтавацца да замуства. А з якога боку меў прыехаць кавалер? А з таго, з якога вечарам забрахаў сабака», — дзеліцца ўспамінамі Марыя Зігмундаўна.
На Анджэйкі нельга было плакаць, таму што гэта азначала слёзы цягам цэлага наступнага года. Пры гэтым рэкамендавалася грызці арэхі, каб зубы былі здаровыя. Дзяўчаты, сабраўшыся ў хаце, варажылі на тое, якая з іх першай выйдзе замуж. І так, паненкі сядалі ў кола на падлозе і кожная насупраць сябе насыпала жменю ячменю. Усярэдзіну кола пускалі пеўня. І тая дзяўчына мела першай выйсці замуж, жменьку ячменю якой птушка пачынала першай дзяўбсці. Дарэчы, такія ж варожбы былі і на Каляды (фота).
Увогуле, спосабаў варажбы было шмат, яны адрозніваліся ад рэгіёну. «Адным з папулярных у нас была варажба пры дапамозе растопленага воску ў посуд з халоднай вадой. У маладосці мы вельмі чакалі гэтага свята. Воск лілі праз вушка старого ключа ў халодную ваду і пазней глядзелі, што выйшла, ды інтэрпрэтавалі вылітую фігуру. Застылую постаць падносяць да сцяны і свецяць на яе так, каб атрымалася выразная цень, а ўжо па цені спрабуюць разгадаць, што прыгатавала ім лёс. І так, калі, напрыклад, васковая фігура нагадвала ксяндза, то гэта магло азначаць хуткае вянчанне. Сёння гэта толькі весёлая забава», — расказвае Святлана Ганчыц, бібліятэкар Сапоцкінскай гарпасялковай бібліятэкі-цэнтра турызму і краязнаўства, дзе варажба на Анджэйкі вельмі папулярна і сёння.
А чаму варажылі менавіта на Анджэйкі? А таму, што святы Анджэй з’яўляецца патронам незамужніх дзяўчат, і каб хутка знайсці адпаведнага кандыдата і выйсці замуж, паненкі ў малітвах прасілі дапамогі менавіта ў гэтага святога. Дарэчы, традыцыя Анджэек была характэрная не толькі для каталікоў, але і для праваслаўных у некаторых рэгіёнах, але ў Гродзенскім раёне пра гэта ніхто ні хто з праваслаўных веруючых не чуў.
У Адэльску нават бытавала старая польская прымаўка “Na świętego Andrzeja dziewkom z wrożby nadzieja” (На Святога Анджэя для паненак
(маладыя незамужнія дзяўчаты) ёсць надзея), а ў Сапоцкіна — “Na świętego Andrzeja błyska pannom nadzieja”. Як паведамілі старажылы Адэльска, старым абрадам лічылася традыцыя зрэзвання галінак вішні напярэдадні Дня Святога Анджэя. Пасля чаго гэтыя галінкі ставілі ў ваду. Калі галіна на Каляды пачынала зацвітаць, гэта азначала хуткае замужжа.
Гэтыя два святы непарыўна звязаны адзін з адным, пра гэта казалі так: «Катажына ключы страціла, а Анджэй іх знайшоў і скрыпкі замкнуў», таму што дзень св. Анджэя папярэднічае калядны пост, калі ўжо ніякія скрыпкі гучаць не павінны.
А што ж рабілі хлопцы? Маладыя хлопцы таксама не заставаліся ў баку і хацелі даведацца будучыню. Яны варажылі напярэдадні Дня Святой Катажыны, 24 лістапада. Як можаце здагадацца, гэты дзень называецца Katarzynki (катажынкі), у гонар святой. Тым не менш, з цягам часу Катажынкі сталі забывацца і ў Гродзенскім раёне зусім зніклі.
Хочаце даведацца імя нарачонага – чысціце яблыкі. Гэта яшчэ адзін просты і вельмі папулярны сярод дзяўчат спосаб даведацца сваю будучыню. Трэба зрэзаць з яблыка тонкі пласт лупіны адной стужкай і ачысткі кінуць за спіну. Вельмі часта яны падаюць так, што можна ўбачыць літару, на якую будзе пачынацца імя будучага мужа.
Самым цікавым і незвычайным «магічным» абрадам на свяце Анджэякі ў Сапоцкіна была, мабыць, гульня з абуткам маладзіц! Усе незамужнія дзяўчыны здымаюць адін боцік (з левай нагі) і складаюць абутак у адну лінію ад супрацьлеглай сцяны па накірунку да выхаду і перастаўляюць іх: апошні боцік ставіцца перад першым, і так да таго часу, пакуль адзін з іх не закране парога. Тая дзяўчына, якой належаў гэты шчаслівы боцік, першая выйдзе замуж.
Да майго здзіўлення песня, якую нагадала нам Марыя Зігмундаўна з Адэльску, спявалі як у Польшчы так і ў Адэльску:
Gdzie jest ta ulica, gdzie jest ten dom
Gdzie jest ta dziewczyna co kocham ją?
Znalazłem ulicę, znalazłem dom,
Znalazłem dziewczynę co kocham ją.
Гэта ўсім вядомая «Крутится, вертится шар голубой», якая мае розныя па зместу куплеты, але аднолькавы прыпеў:
Где эта улица, где этот дом,
Где эта барышня, что я влюблён?
Вот эта улица, вот этот дом,
Вот эта барышня, что я влюблён.
А пакуль этнографы будуць высвятляць, чаму менавіта святы Андрэй — апостал, рыбак і паплечнік Хрыста, стаў заступнікам для восеньскіх варожб, я ўпэўнена, добрая традыцыя адзначаць гэтая свята ў каталікоў будзе працягвацца. На жаль, у гэтыя дні нашыя цэнтры культуры не могуць запрасіць да сябе ўсіх жадаючых паваражыць, але мы падрыхтавалі спецыяльную прэзентацыю, пасля прагляду якой вы самастойна са сваімі сяброўкамі зможаце паваражыць на свайго сужанага і прадказваць ход падзей наступнага года! І не забудзьце запрасіць на гэтую магічную і таямнічую вечарыну хлопцаў з імем Андрэй, каб павіншаваць з іменінамі.
Жадаем вам цёплых і спакойных зімовых святаў!